Cái khát khao thầm kín nhưng không ai muốn giấu là những người lính trên hai miền Nam Bắc bao năm xa nhà đều thèm nghe, muốn được tự tai mình nghe giọng con gái Thủ đô. Còn đồng bào Mường thì ước ao “lấy gan chào mào mớm cho con để nó chóng biết nói tiếng xuôi Kẻ Chợ ”.

Tiếng Hà Nội sở dĩ được đồng bào cả nước yêu mến như vậy là một điều gần như tự

 

Giáo sư Vũ Khiêu. Ảnh: Vũ Hưng

nhiên.Bởi vì, trước hết đó là tiếng nói phát triển hơn tiếng nói của mọi vùng đất nước. Đó cũng là điều hoàn toàn hợp quy luật. Như đã biết, ngay từ nửa sau thế kỷ III trước công nguyên, vùng Hà Nội ngày nay luôn luôn nổi bật lên như là đầu não của một vùng trung tâm có nền văn hoá sớm. Chính Hà Nội đã lưu lại những sự kiện văn hoá lớn lao của đất nước mà lịch sử ghi nhận. Các nhà văn, nhà thơ nổi tiếng của dân tộc, từ Nguyễn Thuyên - nhà thơ nổi tiếng đầu tiên, tới Nguyễn Trãi - đỉnh núi cao đầu tiên của văn học nước ta... và nhiều nhà văn, nhà thơ lớn khác đều gắn cả cuộc đời mình hay phần quan trọng nhất của đời mình với lưu vực sông Hồng, với Thăng Long văn hiến. Nhiều nhà nghiên cứu đã từng nhận xét rằng ngôn ngữ Truyện Kiều chính là ngôn ngữ của Thăng Long vậy.

Tiếng Hà Nội thật ra không phải là tiếng gốc gác của cư dân bản địa Hà Nội. Nó là kết quả hội tụ của những gì chung nhất, tinh hoa nhất của tiếng nói các vùng. Bởi vì 36 phố phường Hà Nội xưa là nơi tập hợp giọng nói của tất cả các vùng trong nước. Và sự giao tiếp của khối cư dân đó khiến cho lâu dần những gì riêng biệt bị mài mòn, những gì chung nhất được lưu giữ lại, những gì không thích dụng cho giao tiếp đã bị mất đi, phần cần thiết, tinh hoa được giữ gìn và phát triển. Đó là kết tinh của chọn lọc tự nhiên của nhân dân.

Tiếng Hà Nội vừa là tiếng nói cổ nhất, vừa là ngôn ngữ phát triển nhất, của bốn phương tụ lại. Nó là tiếng phổ thông của dân tộc, là ngôn ngữ được coi là chuẩn mực... Tiếng Hà Nội chỉ có 19 phụ âm đầu và mặc dù không phân biệt ba âm cong lưỡi s, tr và r nhưng không vì thế mà tiếng Hà Nội nghèo nàn. Sau bao nhiêu thế hệ, tiếng Hà Nội đã chọn lọc một hệ thống ngữ âm theo quy luật cơ bản: tăng thêm những âm mang tính nhạc, ít tốn sức, giảm thiểu những âm vang. Đây cũng là quy luật phát triển của tiếng Việt. Do đó có thể nói rằng tiếng Hà Nội tiêu biểu cho chiều hướng phát triển của tiếng Việt. Hệ thống thanh điệu của tiếng Hà Nội có đủ 6 thanh trong khi đó từ Thanh Hoá trở vào, nói chung, chỉ có 5 thanh. Điểm nổi bật của tiếng Hà Nội là nó bỏ những âm cong lưỡi mà rất phát triển về phần vần. Chỉ tính riêng những vần mang thanh ngang, tiếng Hà Nội đã có đến 157 vần, về mặt này thì nó dẫn đầu trong cả nước. Có một điều thú vị là tiếng Hà Nội tuy phát âm được nhưng trong thực tế không phát âm ưu và ươu mà lại phát âm iu và iêu. Điều đó thể hiện sự tác động của một quy luật rất chặt chẽ chi phối sự phát triển của ngữ âm tiếng Việt là hai nguyên âm cùng dòng thì đẩy nhau, chứ không aơri do người Hà Nội “làm dáng” như một số người đã quan niệm.

Ở nhiều nước, tiếng thủ đô vẫn được coi là tiếng chuẩn cho ngôn ngữ quốc gia. Ví dụ tiếng Pháp với chuẩn ở Pa-ri, tiếng Nga với chuẩn ở Mát-xcơ-va (cố nhiên cũng có những ngoại lệ, chẳng hạn tiếng Rô-ma vốn là chuẩn trong quá khứ của tiếng I-ta-li-a, sau mất dần giá trị dù Rô-ma vẫn là thủ đô, hoặc nhân dân Đức trước đây tự hào về thủ đô Béc-lin nhưng không mấy ai chịu cách phát âm của người Béc-lin). Tiếng Hà Nội có vị trí như vậy cho nên trước hết nó được dùng như một đại diện cho tiếng Việt chuẩn mực phục vụ toàn dân.

Tuy nhiên, cũng cần phải thấy rằng không phải trong trường hợp nào, ở lĩnh vực nào tiếng Hà Nội cũng phát huy được tác dụng. GS Hoàng Tuệ đã chỉ ra rằng phim “Ngày ấy, bên sông Lam” nếu để các nhân vật nói tiếng Nghệ thì không ổn nhưng tiếng Hà Nội phát ra từ các nhân vật của phim này thì lại thành vấn đề. Song trong trường hợp ngược lại nếu các phương tiện truyền thông đại chúng không tôn trọng chuẩn mực tiếng Việt mà tiêu biểu là tiếng Hà Nội thì hiệu quả truyền thông kém.

Ca dao cổ đã có câu: Chẳng thơm cũng thể hoa nhài / Dẫu không thanh lịch cũng người Tràng An. Trong cách nói năng của người Hà Nội dễ thấy những nét đẹp như ca dao mà đồng bào cả nước hằng ca tụng.